null

Wybitni twórcy warszawskich pomników

Drukuj otwiera się w nowej karcie

Warszawa może poszczycić się wybitnymi realizacjami pomnikowymi. Monumenty pochodzą z różnych czasów i odmienne były powody jakimi kierowano się przy ich powstaniu. Jedno mają wspólne – stworzyli je rzeźbiarze wybitni. W naszym mini cyklu przedstawiamy realizacje: Bertela Thorvaldsena, Konstantego Hegla, Edwarda Wittiga i Mariana Koniecznego.

Pomnik Mikołaja Kopernika.

 

 

W gronie znakomitych twórców, oprócz rodzimych artystów, znajdują się także rzeźbiarze zagraniczni. Wśród nich znaczące miejsce zajmuje Bertel Thorvaldsen duński rzeźbiarz islandzkiego pochodzenia. Był czołowym przedstawicielem klasycyzmu i jednym z najsłynniejszych rzeźbiarzy Europy I połowy XIX w. 

Astronom i książę

Wybór duńskiego rzeźbiarza na twórcę pomników dwóch wielkich Polaków – Mikołaja Kopernika i księcia Józefa Poniatowskiego -  nie był przypadkowy. Thorvaldsen uważany był przez współczesnych za mistrza rzeźby monumentalnej. 

Pomnik Mikołaja Kopernika jego dłuta, powstał z inicjatywy Stanisława Staszica, prezesa Królewskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie. 30 września 1820 r. Stanisław Staszic podpisał z Thorvaldsenem umowę na realizację modelu pomnika Mikołaja Kopernika. W umowie zapisano min.: „Posąg ten powinien być kolosalnych rozmiarów”.

Artysta zobowiązał się wykonać zlecenie w ciągu półtora roku. Niestety sława Thorvaldsena i liczba kierowanych do niego z całej Europy zamówień, przerosła możliwości realizacyjne twórcy. Rzeźbiarz zwlekał z wykonaniem modelu, pomimo upomnień ze strony inwestora. Być może opóźnienie związane było z realizacją innego warszawskiego pomnika – księcia Józefa Poniatowskiego.  

Gdy w 1826 r. pomnik nadal nie był gotowy Edward Czarnecki, sekretarz Królewskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk wysłał do Thorvaldsena błagalny list:
„W dręczącym nas okrutnym niepokoju, widząc zbliżającą się piękną porę roku, błagamy Cię Panie, abyś nie opóźniał już więcej, wskazanymi Ci środkami, transportu naszego wielkiego Kopernika. Wybierając Cię na utrwalenie chwały Kopernika i Poniatowskiego, nie samo Towarzystwo Królewskie, ale cały Naród wyznaczył Cię na najsławniejszego i najgodniejszego Artystę, abyś ocalił od katastrofy choć trochę wspomnień naszej dawnej chwały. (...) Pracując dla Polski, bierzesz na siebie zobowiązanie bardziej godne Twej duszy, zobowiązanie uwiecznienia najwznioślejszych cnót. Geniusz twórczy, wartość i święte oddanie Ojczyźnie. Niech te motywy przemówią do Waszej duszy(...) Niech Polska, kontemplując bohaterów, błogosławi artystę, który ich powołał do życia”. 

Trudno powiedzieć, czy ten płomienny apel odniósł skutek, bowiem gipsowy model pomnika dotarł do Warszawy dopiero w grudniu 1827 r. Patrząc z dzisiejszej perspektywy warto było czekać, bowiem rzeźba Mikołaja Kopernika należy do najwybitniejszych dzieł Thorvaldsena.

Pomnik wreszcie w Warszawie

Brązowy odlew pomnika wykonała warszawska ludwisarnia Jana Gregoire’a. Cokół zaprojektował Adam Idźkowski, polski inżynier budownictwa, teoretyk architektury i konstruktor, projektant wielu budynków, m.in. autor przebudowy pałacu Saskiego. 

Monument stanął na Krakowskim Przedmieściu przed gmachem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Uroczyste odsłonięcie pomnika odbyło się 11 maja 1830 r. Od tej pory postać siedzącego Kopernika, trzymającego w jednej ręce strefę armilarną, a w drugiej cyrkiel, stała się jednym z symboli Warszawy.

Pomnik symbol

W czasie okupacji niemieckiej pomnik nie został zniszczony, stając się mimowolnym uczestnikiem walki o polskość. Umieszczone po obu stronach cokołu napisy w języku łacińskim i polskim: „Mikołajowi Kopernikowi - Rodacy”, zostały zasłonięte przez okupanta tablicami z napisem: „Dem Grossen Astronomen”. Jedną z tych tablic zdjął i ukrył Alek Dawidowski, żołnierz Szarych Szeregów.
Rzeźba przetrwała powstanie warszawskie, ale w październiku 1944 r. została zrzucona z cokołu i wywieziona na złom. 

Pomnik w rejestrze zabytków

Pomnik odnaleziono w 1945 r. i niezwłocznie przewieziono do Warszawy. Choć uszkodzony został postawiony na cokole, będąc pierwszym po wojnie monumentem, który wrócił na swoje miejsce pośród ruin Krakowskiego Przedmieścia. Pierwszą konserwację pomnika przeprowadzono w 1949 r. Naliczono wtedy i załatano aż 368 dziur. 

Monument został wpisany do rejestru zabytków w lipcu 1965 r.
Obecnie pomnik Mikołaja Kopernika otoczony jest opieką Zarządu Terenów Publicznych m.st. Warszawy, który monitoruje stan jego zachowania i prowadzi niezbędne prace konserwatorskie.

Upamiętnienie twórcy

We wrześniu 1934 r. Bertel Thorvaldsen został upamiętniony tablicą umieszczoną na elewacji Pałacu Staszica. Tablica ta zaginęła w czasie wojny. 

85 lat później, we wrześniu 2019 roku, z inicjatywy ambasady Danii w Warszawie, na Pałacu Staszica ponownie zawisła tablica, tym razem Miejskiego Sytemu Informacji, poświęcona Bertelowi Thorvaldsenowi. W uroczystości jej odsłonięcia wzięli udział przedstawiciele władz Warszawy oraz duńska para książęca. 

Pomnik Kopernika na początku XX wieku.
Zobacz galerię (5 zdjęć)
Pomnik Kopernika przed wojną.
Pomnik Mikołaja Kopernika.
Tablica pamiątkowa o B. Thorvaldsenie.