null

Wilanowski Park Kulturowy – założenie pałacowo-ogrodowe w Ursynowie, cz.II

Drukuj otwiera się w nowej karcie

Historia założenia pałacowo-ogrodowego Ursynów sięga końca XVII wieku. Obok magnackich rodzin jednym ze sławniejszych jego właścicieli był Jan Ursyn Niemcewicz. Poświęciliśmy temu tematowi pierwszą część artykułu. Obecnie prezentujemy losy majątku od połowy XIX wieku do dziś.

Na grafice widoki z parku. fot. BSKZ
kolaż widoków parku zieleń tarasy w ogrodach w oddali ludzie

Nowy pałac i kaskadowe tarasy
Nowi właściciele, Krasińscy,  w 1857 r. podjęli decyzję o budowie nowego pałacu. W 1858 r. dawny pałacyk Niemcewicza został więc rozebrany do fundamentów, a w jego miejsce wzniesiono piętrowy pałac w stylu neorenesansowym, według projektu Zygmunta Rospendowskiego, ucznia Henryka Marconiego. Obiekt, po niewielkich przeróbkach przetrwał do czasów obecnych.

Ponadto Krasińscy dokupili ziemie należące do folwarku Wolica, powiększając tym samym założenie od strony południowej. W 1866 r. Eliza i jej drugi mąż – Ludwik Krasiński, zakupili też teren folwarku Służew, powiększając majątek od północy. Nowe ziemie sięgały na północy obecnej ul. Arbuzowej, na wschodzie Kanału Wolickiego, na południu obecnego Wydziału Inżynierii Produkcji SGGW i kilkaset metrów na zachód od obecnej ul. Nowoursynowskiej. Łącznie powierzchnia Ursynowa zajmowała wówczas ponad 60 ha.

W latach 60. i 70. XIX wieku na terenie folwarku ursynowskiego pojawiło się sporo nowych zabudowań, w tym dwie obszerne oficyny w kształcie podkówek, istniejące do dziś przy bramie wjazdowej. Od bramy do pałacu wciąż prowadziła reprezentacyjna czterorzędowa aleja, zaś po jej południowej stronie znajdowały się warzywniki i sady.

Na skarpie powstał też, zachowany do dzisiaj, zespół tarasów z fontanną. Ceglane ściany oporowe obłożono boniowaną okładziną kamienną, tarasy zwieńczono balustradą z cokołami, na których ustawiano wazy oraz drzewka oranżeriowe. Taras górny wyróżniał się półokrągłym ryzalitem, dolny - półkolistą niszą. Za fontanną rozciągał się staw. Nie wiadomo, kto był autorem projektu. Prawdopodobnie sam Z. Rospendowski.

Część górna i dolna parku były ze sobą mocno powiązane zarówno kompozycyjnie, jak i komunikacyjnie. Łączyły je nie tylko tarasy, ale i drogi poprowadzone w trzech naturalnych wąwozach. W latach 70. XIX w. rozbudowano ciąg spacerowy pod skarpą, o przebiegu północ-południe. Na osi pałacu droga ta łączyła się z ogrodem włoskim. Był to punkt połączenia kompozycji dolnej części parku z górną. Teren posiadłości był wygrodzony, a jego granice obsadzone drzewami.

Po śmierci Ludwika w 1895 r. Ursynów odziedziczył wnuk Zygmunta i Elizy - Adam Krasiński, który mało interesował się posiadłością. Dlatego pod koniec XIX w. posiadłość znowu zaczęła podupadać.

Ursynów edukacji
W 1907 r. powstało w Ursynowie Seminarium Ludowe dla Nauczycieli, które korzystało z terenu i budynków użyczonych przez Adama Krasińskiego. W 1921 r. Edward Raczyński, spadkobierca Adama Krasińskiego, przekazał posiadłość Ministerstwu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. W związku z darowizną, powstała Fundacja im. Zygmunta Krasińskiego, która w 1934 r. zawarła z władzami szkolnymi umowę na 40 lat, precyzującą ogrodniczy profil nauczania.

W czasie I wojny światowej wojsko wycięło czterorzędową aleję na osi pałacu, aby polepszyć widoczność dla artylerii stacjonującej w pobliskim forcie, zniszczono także zadrzewienia parkowe i sady. Teren parku został przeorany rowami strzeleckimi. Po zakończeniu działań wojennych park porządkowali nauczyciele i uczniowie, niwelując teren, karczując samosiewy robinii, sadząc żywopłoty.

W 1936 r. Seminarium Nauczycielskie przestało istnieć. Niedługo potem utworzono w Ursynowie Państwowe Gimnazjum Ogrodnicze. W 1938 r. rozpisano konkurs na układ przestrzenny nowej szkoły. Nagrodę zdobył Alfons Zielonko. Niestety, z powodu wybuchu II wojny światowej nie udało się zrealizować projektu. Sprowadzono i posadzono jednak dużą kolekcję drzew iglastych i liściastych ze szkółek w Podzamczu oraz kolekcję bylin i roślin skalnych od Zygmunta Helwiga dla celów dydaktycznych i dekoracyjnych. Zielonko uporządkował teren wokół pałacu wytyczając nowe alejki. Zaaranżował także ogród kwaterowy od strony północnej.

Ursynów Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego
Po zakończeniu II wojny światowej w latach 50. XX w. wzniesiono nowe obiekty szkolne, które zaprojektował Stefan Tworkowski wraz z zespołem. Koncepcja nowego zespołu szkolnego nawiązywała do tradycji architektury pałacowej. Założenie stanowi wybitny przykład myśli projektowej i realizacji architektoniczno-urbanistycznej okresu socrealizmu. Kształtowaniem zieleni zajął się ponownie Alfons Zielonko. Park oraz układ elementów architektonicznych zachował się do dziś w prawie niezmienionej formie. Założenie składa się z dwóch części: północnej, reprezentacyjnej, gdzie znajdują się obiekty historyczne i nowe budynki szkolne, oraz z części południowej – mieszkalno-gospodarczej, z małymi domkami dla pracowników szkoły i obiektami gospodarczymi.

W 1956 r. teren przekazano Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. W związku z rozwojem uczelni w latach 60. XX w. opracowano nowe plany rozbudowy kampusu po zachodniej stronie ul. Nowoursynowskiej. Przez lata ulegały one licznym modyfikacjom. Do dnia dzisiejszego wybudowano w tej części wiele nowych budynków, zaś ich układ nie nawiązuje niestety do przebiegu historycznej osi.

Natomiast głównym elementem kompozycyjnym założenia po wschodniej stronie ul. Nowoursynowskiej jest nadal historyczna, podwójna droga wjazdowa na osi XIX-wiecznego pałacu, podkreślona umiejscowionymi symetrycznie po jej obu stronach XIX-wiecznymi budynkami tzw. podkówek. Z kompozycji XVIII-wiecznego założenia pałacowo-ogrodowego zachował się układ wodny ze stawem i systemem kanałów u podnóża skarpy, wspomniana podwójna droga na osi pałacu wraz z prostopadłą do niej aleją i „dzika promenada”, poprowadzona wśród zadrzewień skarpy. Z XIX-wiecznych elementów przetrwał zespół tarasów ze schodami, grotą i pozostałościami fontanny, zlokalizowanej u podnóża skarpy.

Obecny układ roślinności na tarasie górnym założenia jest przede wszystkim rezultatem przed- i powojennych działań Alfonsa Zielonko, a później także dendrologa doc. dr Włodzimierza Senety. W wyniku ich działalności Ursynów stał się parkiem o charakterze dydaktycznym, z cenną kolekcją drzew i krzewów, pochodzących z różnych zakątków świata.

Opracowano na podstawie artykułu pt. Ursynów w Katalogu Katedry Sztuki Krajobrazu, prace 2011 – 2012 rok, red. Jan Rylke, Beata J. Gawryszewska oraz zespół Katedry Sztuki Krajobrazu, Warszawa 2012, s. 13-33. oraz Wystawy przygotowanej z okazji 200-lecia tradycji Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, autorstwa Doroty Sikory, Anny Hanaki i Macieja Rymkiewicza