null

Wilanowski Park Kulturowy – założenie pałacowo-ogrodowe w Ursynowie, cz.I

Drukuj otwiera się w nowej karcie

Na ilustracji willa Ursynów pod Warszawą autorstwa F. Brzozowskiego_Tygodnik Powszechny 1882 r. nr 13

grafika łódki wśród drzew

Historia założenia pałacowo-ogrodowego Ursynów sięga końca XVII wieku, kiedy król Jan III Sobieski nabył ten teren razem z resztą folwarku służewskiego. Zadrzewiony, malowniczo położony na szczycie skarpy warszawskiej miał znaczenie kompozycyjne - zamykał od zachodu barokową Oś Królewską.

Oś założenia wilanowskiego prowadziła od Wisły przez folwark Zawady, pałac w Wilanowie i Kanał Królewski aż do skarpy wiślanej.

Rozkosz szambelana
Rezydencja powstała na skarpie w 1775 r., gdy książę August Aleksander Czartoryski, kolejny właściciel Wilanowa, wydzielił teren o powierzchni 19 mórg i 34 prętów kwadratowych i oddał w dzierżawę pułkownikowi wojsk koronnych Józefowi Maisonneuve, szambelanowi królewskiemu (pręt to około 1,5 ha, zaś morga - ok. 200 lub 300 prętów kwadratowych, w zależności od jakości gleby, gdyż był to wymiar wyznaczany jednodniową pracą zadawaną parobkowi).

Maisonneuve, faworyt córki Czartoryskiego – Izabeli Lubomirskiej - urządził rezydencję wraz z ogrodem i parkiem, i nazwał ją „Rozkosz”. Wybudował niewielki parterowy pałac z bocznymi oficynami krytymi dachówką, a przy wjeździe od zachodu prawdopodobnie także stajnię. Do pałacu od strony drogi prowadziły trzy aleje obsadzone lipami: główna, wyznaczająca oś kompozycyjną założenia, i dwie boczne. Ponadto, urządzono ogród fruktyfikujący (czyli owocowo-warzywny) i sad, a na zboczu skarpy - ogród włoski z grotą w stylu antycznym, z trzema gabinetami i ujęciem wody pośrodku. Przestrzeń zadrzewioną ukształtowano tak, by tworzyła tzw. „dziką promenadę” lub „dziką przechadzkę”, a więc teren wyglądający jak naturalny las, z wnętrzami krajobrazowymi i z siecią nieregularnych, malowniczych dróg spacerowych wiodących do miejsc wypoczynku - ław, altany, groty.

Rozkosz Potockich
Po niespełna 10 latach szambelan sprzedał posiadłość księżnie Joannie z Sułkowskich Sapieżynie, zaś już rok później, odkupił ją od ówczesnej właścicielki Wilanowa - Stanisław Kostka Potocki wraz z żoną Aleksandrą – córką Izabeli Lubomirskiej. Wówczas rezydencja przeszła intensywne prace modernizacyjne według projektów samego Potockiego i architekta Chrystiana Piotra Aignera.

Najważniejsze zmiany dotyczyły pałacyku, który podwyższono, oficyn i stajni z wozownią. Również w ogrodzie prowadzono większe prace, jednak nie wiadomo, jakich dokładnie zmian dokonano. Zachowano natomiast pierwotną kompozycję trzech alei prowadzących do pałacu, obsadzonych lipami. Poza nimi w Rozkoszy w tamtym okresie rosły też topole włoskie i inne „drzewa zagraniczne”, w sadzie - 910 sztuk drzew owocowych, zaś w ogrodzie - setki drzewek oranżeriowych: cytryny, brzoskwinie, morele, a ponadto kwiaty. Na terenie założenia znajdowała się też szkółka drzew owocowych oraz mała winnica, w której rosło 110 sztuk winorośli.

Rozkosz Niemcewicza, czyli Ursynów
W roku 1799 r. właścicielem Rozkoszy został Grzegorz Wykowski, a następnie - Ignacy Kochanowski. W okresie ich gospodarowania majątkiem został on bardzo zaniedbany i popadł w ruinę.

W 1822 r. kupił go poeta Julian Ursyn Niemcewicz, który zakochał się w tym miejscu. Zmienił nazwę majątku na „Ursynów” - od swego przydomka rodowego. Niemcewicz przeprowadził w posiadłości szereg prac porządkowych i remontów, wybudował też nowe budynki: lodownię, chlewik i inspekty, uporządkował park i powiększył jego powierzchnię, zagospodarowując pola. Jego ambicją było mieć w swoim ogrodzie kolekcję ciekawych gatunków drzew i krzewów. Sprowadzał je więc zarówno ze Stanów Zjednoczonych, jak i z różnych miejsc Polski, np. z warszawskiego ogrodu botanicznego, z Wilanowa i Puław, od rodziny Zamoyskich.

Po obu stronach głównej alei lipowej wygospodarował teren pod uprawy, w tym sad i warzywnik. Wiadomo, że posadził tam różne gatunki gruszy, jabłoni, śliw, wiśni, a także morele i winorośl. Główną osią kompozycyjną pozostała czterorzędowa aleja lipowa. Jednak w pobliżu zabudowań wycięto stare lipy i posadzono kasztanowce.
Po klęsce powstania listopadowego majątek Niemcewicza skonfiskowały władze carskie, a Niemcewicz wyemigrował z kraju.

Ursynów Krasińskich
Od 1831 r. Ursynów był dzierżawiony przez dziewięć lat przez Wilhelma Malcza - przyjaciela Niemcewicza, znanego lekarza warszawskiego. Wiadomo, że w tym okresie funkcjonowało jeszcze źródło znajdujące się przed grotą na skarpie, wyremontowane przez Niemcewicza. Dawało ono początek niewielkiej, wyłożonej kamieniami kaskadzie, wpadającej do stawu położonego u podnóża skarpy. Jej teren na osi pałacu był pozbawiony drzew i pokryty murawą.

W zadrzewieniu nieopodal wycięte były osie widokowe w kierunku Wilanowa. Od pałacu odchodziły dwie drogi ogrodowe prowadzące do altan. Jedna położona była na północy, wśród drzew leszczyny, gdzie otwierał się widok na Gucin, druga – na południu, w części parku określonej jako „świerczyna”, z widokiem na Wilanów i Wolicę. Do tej części parku prowadził drewniany most znajdujący się nad wąwozem, gdzie rosły modrzewie.

Później majątek jeszcze kilkakrotnie zmieniał gospodarzy. W 1850 r. Ursynów nabyła Elżbieta (Eliza) z Branickich Krasińska – przyjaciółka Potockich i krewna Aleksandry, żona poety Zygmunta Krasińskiego.

cd. za tydzień.

Opracowano na podstawie artykułu pt. Ursynów w Katalogu Katedry Sztuki Krajobrazu, prace 2011 – 2012 rok, red. Jan Rylke, Beata J. Gawryszewska oraz zespół Katedry Sztuki Krajobrazu, Warszawa 2012, s. 13-33.
oraz Wystawy przygotowanej z okazji 200-lecia tradycji Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, autorstwa Doroty Sikory, Anny Hanaki i Macieja Rymkiewicza.

Kolorowa mapa rysowana ręcznie
Zobacz galerię (3 zdjęć)
Czarnobiała mapa rysowana ręcznie z czarnymi punktami
brązowa mapa Wilanowa z 1730 roku nic się nie dzieje