null

Polichromie z domu modlitwy na Pradze

Drukuj otwiera się w nowej karcie
Malowidło w modlitewni przed konserwacją. Fot. Muzeum Warszawy, Paweł M. Jakubowski
Malowidło w modlitewni przed konserwacją. Fot. Muzeum Warszawy, Paweł M. Jakubowski

Muzeum Warszawskiej Pragi przy ul. Targowej 50/52 zajmuje kilka historycznych budynków. W jednym z nich, przedwojennym żydowskim domu modlitwy, znajdują się malowidła. Przeprowadzona konserwacja uratowała je przed zniszczeniem.

Dobudówka do nieistniejącej już osiemnastowiecznej oficyny pochodzi z lat 60. XIX wieku. Do II wojny światowej funkcjonowała w niej żydowska modlitewnia. W dwóch, zachowanych do dzisiaj salach, ściany zdobią polichromie, pochodzące zapewne z różnych okresów, wykonane przez kilku autorów. Dokładna data powstania znana jest tylko w przypadku jednego malowidła znajdującego się w sali zachodniej, w centralnej części ściany północnej. Namalowano je w latach 1933-34; przedstawia Żydów modlących się pod Ścianą Płaczu.

 

Malowidła odnalezione i zakonserwowane

 

Po wojnie w modlitewni działał zakład ślusarki, a później garaż oraz pracownia krawiecka. Na ślad malowideł natrafiono w 1996 r. W 2005 r. Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków zleciło wykonanie prac badawczo-poszukiwawczych, efektem których było dokładne określenie umiejscowienia i stanu zachowania malowideł. Polichromie odkryte w obu salach zostały poddane konserwacji i restauracji. Prowadzono je w latach 2010-2014, podczas prac remontowo-budowlanych przystosowujących obiekt na potrzeby Muzeum Warszawskiej Pragi.

 

Malowidło z Żydami przed Ścianą Płaczu znajduje się pomiędzy obiegającą wszystkie ściany olejną lamperią (mazerowaną, czyli wykonaną techniką malarską polegającą na imitowaniu słojów drewna) oraz fryzem o szerokości 75 cm, biegnącym pod sufitem. Dekorowane jest liśćmi akantu, w które wpisano medaliony z przedstawieniami zodiakalnych symboli miesięcy kalendarza hebrajskiego.

 

Zawilgocenie i zasolenie

 

Niestety duże zawilgocenie i zasolenie ściany północnej pomieszczenia, którego nie udało się wyeliminować w trakcie prac remontowo-budowlanych w muzeum, spowodowało uszkodzenia podłoża oraz warstwy malarskiej. Głównym sprawcą zniszczeń jest woda, która migruje pod warstwę malarską, od wewnątrz muru ku powierzchni ściany, przenosząc sole zawarte m.in. w materiałach budowlanych.

 

Zniszczenia objęły głównie centralne partie ściany z malowidłem. Drobne wykwity soli pojawiły się na krawędziach oryginalnej warstwy malarskiej oraz w obszarach retuszy.

 

Ratunkowe prace konserwatorskie

 

Konieczna stała się jak najszybsza ochrona malowidła oraz zdjęcie oryginałów ze ściany. Po wstępnych zabiegach zabezpieczających przystąpiono do odseparowania polichromii od podłoża. Pocięto ją na mniejsze fragmenty za pomocą tarczy diamentowej i po oderwaniu od wątku ceglanego, odpowiednio ponumerowane odkładano do dalszych zabiegów. Po dokonaniu wszystkich niezbędnych prac konserwatorskich wyciętych fragmentów, umieszczono je na zastępczym podłożu z płyt gipsowo-kartonowych na konstrukcji z profili metalowych. Następnie całość zamontowano na stelażu i przytwierdzono do ściany w pierwotnym miejscu. Prace ratunkowe trwały od listopada 2019 r. do marca 2020 r.

 

Umieszczenie malowidła na nieprzylegającym do zawilgoconej ściany podłożu pozwoli na jego bezpieczniejsze trwanie i uchroni przed zniszczeniem, oczywiście przy zachowaniu w pomieszczeniu stabilnej wilgotności i odpowiedniego oświetlenia.

 

Kolejny etap konserwacji w przygotowaniu

 

Przeprowadzone prace stanowią pierwszy etap działań ratunkowych zachowanego niestety tylko we fragmencie malowidła. Kolejnym będzie wykonanie retuszy warstwy malarskiej oraz rekonstrukcja fragmentów, co do których istnieje wiarygodny przekaz, jak wyglądały pierwotnie. Centralna cześć malowidła, stanowiąca około połowy dekoracji malarskiej, nie zachowała się. Wobec braku wzoru do rekonstrukcji, fragment ten zostanie zamalowany farbą w odpowiednio dobranym, neutralnym kolorze, co pozwoli na optyczne dopełnienie kompozycji.

 

 

Konserwacja ratunkowa polichromii w modlitewni uratowała świadka historii, umożliwiając poznanie zwyczajów i tradycji żydowskich mieszkańców dawnej Pragi.

Montowanie zdjętych fragmentów malowidła do płyty gipsowo kartonowej. Fot. Muzeum Warszawy, Paweł M. Jakubowski
Zobacz galerię (7 zdjęć)
Konstrukcja nośna. Fot. Muzeum Warszawy, Paweł M. Jakubowski
Odcinanie fragmentu malowidła. Fot. Muzeum Warszawy, Paweł M. Jakubowski
Odcinanie fragmentu malowidła. Fot. Muzeum Warszawy, Paweł M. Jakubowski
Przyklejanie łusek warstwy malarskiej. Fot. Muzeum Warszawy, Paweł M. Jakubowski
Stan przed przytwierdzeniem konstrukcji nośnej. Fot. Muzeum Warszawy, Paweł M. Jakubowski
Stan po zakończeniu wszystkich prac I etapu. Fot. Muzeum Warszawy, Paweł M. Jakubowski