null

Odbudowa Warszawy - Teodor Bursze (1893 – 1965)

Drukuj otwiera się w nowej karcie

Teodor Bursze był autorem projektów odbudowy wielu zabytkowych budynków zniszczonych w czasie wojny. Opracował m.in. kamienice po stronie Barssa Rynku Starego Miasta, której odbudowa nie była początkowo tak oczywista, gdyż istniała koncepcja otwarcia Starówki na Wisłę.

Teodor Bursze (1893 – 1965)
Teodor Bursze (1893 – 1965)

Teodor Bursze był autorem projektów odbudowy wielu zabytkowych budynków zniszczonych w czasie wojny. Opracował m.in. kamienice po stronie Barssa Rynku Starego Miasta, której odbudowa nie była początkowo tak oczywista, gdyż istniała koncepcja otwarcia Starówki na Wisłę.

Projekty staromiejskich kamienic

Bogate doświadczenie, jakie przed wojną Teodor Bursze zdobył jako architekt, było nieocenione podczas pracy w Biurze Odbudowy Stolicy. Według jego projektów wzniesiono cztery kamienice po stronie Barssa (wschodniej)  Rynku Starego Miasta. Są to kamienice pod numerami 6, 12, 14 i 24. W trzech nawiązał do wyglądu sprzed wojny, a w ostatniej z nich do 1 poł. XVIII w. Ich odbudowa mogła nie być zrealizowana, co groziło tym, że staromiejski rynek byłby otoczony kamienicami tylko z trzech stron. Przez pewien czas promowano bowiem koncepcje otwarcia widoku z rynku na Wisłę. Teodor Bursze zrealizował też odbudowę dwóch kamienic przy ul. Krzywe Koło (nr 22 i 24).

Odbudowa kościoła ewangelicko-augsburskiego na pl. Małachowskiego

 

W 1950 r. opracował projekt i sprawował nadzór nad odbudową spalonego w 1939 r.
kościoła ewangelicko-augsburskiego pw. Św. Trójcy na pl. Małachowskiego. Ufundował go król Stanisław August Poniatowski, a zwycięskim architektem wyłonionym w drodze konkursu był Szymon Bogumił Zug. Kościół wzniesiony w latach 1771-1781 był główną świątynią luterańską w Warszawie i przez kolejne lata świadkiem wielu wydarzeń. Koncertował w nej Chopin, a pod koniec XIX w. krzyż na kopułe kościoła został przyjęty za punkt główny sieci triangulacyjnej utworzonej na potrzeby projektów kanalizacji i wodociągów Lindleyów. Powojenna odbudowa zwłaszcza kopuły kościoła była niezwykle skomplikowana. Obliczenia statyczne konstrukcji wykonał prof. Stanisław Hempel.

Krakowskie Przedmieście

Według projektu Teodora Bursze odbudowanych zostało trzynaście kamienic z końca XVII i z XVIII w. Domy stoją przy Krakowskim Przedmieściu (nr 57-71), a dwa przy ul. Nowy Świat (nr 40 i 42).   

Teodor Bursze w BOS pracował od lipca 1945 r. do końca 1947 r. Był kierownikiem Pracowni Inspekcji Zabytkowej w Wydziale Architektury Zabytkowej. W 1948 r. po reorganizacji BOS, rozpoczął pracę w Urzędzie Konserwatorskim m.st. Warszawy, a następnie w Przedsiębiorstwie Państwowym Pracownie Konserwacji Zabytków jako projektant, główny specjalista i inspektor prac budowlanych oraz kierownik pracowni. Jednocześnie od lutego 1949 r. został kierownikiem pracowni projektowej w Zakładzie Osiedli Robotniczych, która w 1951 r. została przeniesiona do Miastoprojektu Stolica Przedsiębiorstwo Projektowania Budownictwa Miejskiego.

Pomnik ofiar w Mauthausen-Gusen

W latach 1955-56 zaprojektował wspólnie ze Stanisławem Sikorą pomnik ofiar obozu w Mauthausen-Gusen, którego był więźniem. Była także autorem znaczka byłych więźniów obozu.

Notka biograficzna

Teodor Bursze urodził się w Zgierzu 31 maja 1893 r. w rodzinie przybyłej z Bawarii na początku XIX w.  Nazwisko pisało się wówczas Bursche. Wielu członków tej rodziny obrało drogę religijną - było duchownymi Kościoła ewangelicko–augsburskiego (luterańskiego), tak jak ojciec Teodora, Ernest.

Teodor Bursze po ukończeniu gimnazjum w Warszawie, w 1913 r. zapisał się na Wydział Architektury Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, którą ukończył w 1918 r. Okres studiów to były lata niespokojne - I wojna światowa, rewolucja październikowa a i St. Petersburg stał się Piotrogrodem. Bursze zdołał jednak odbyć w Rosji praktykę na budowie i w pracowni u architekta Mariana Lalewicza. Współpracę obaj architekci kontynuować będą w Warszawie przy pracach remontowo-konserwatorskich pałacu Radziwiłłów (ob. Prezydencki) przy Krakowskim Przedmieściu.

Po powrocie do Warszawy w 1918 r. zatrudnił się w pracowni architekta Zygmunta Wóycickiego, a od lutego 1919 r. prze kilka lat pracował w Okręgowej Dyrekcji Robót Publicznych przy Ministerstwie Robot Publicznych. W 1922 r. uzyskał dyplom na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej i od 1923 r. do początku wojny w 1939 r. Teodor Bursze prowadził samodzielną praktykę architektoniczną.

Najbardziej znaczącymi jego realizacjami sprzed wojny były: gmach Związku Nauczycielstwa Polskiego przy Wybrzeżu Kościuszkowskim, prywatne wille na Saskiej Kępie, z których najbardziej znana jest willa przy ul. Elsterskiej 1 zbudowana dla Władysława Różyckiego, syna założyciela słynnego Bazaru Różyckiego. Brał udział w przebudowie w latach 30. XX w. wojskowego kościoła garnizonowego przy ul. Puławskiej 2a (d. cerkwi pułkowej). Bursze współpracował przy budowie szpitala im. Marszałka Piłsudskiego przy al. Niepodległości (u zbiegu z ul. Nowowiejską), oraz projektował wille dla osób prywatnych, w tym domu dla siebie przy ul. Wawelskiej 32.

Realizacje poza Warszawą

W okresie międzywojennym w Polsce  zaczął prężnie rozwijać się ruch turystyczny, powstawały schroniska i uzdrowiska. Wielu znanych architektów znajdowało w nich pracę i uznanie. Obok Zakopanego modna stała się Krynica i Wisła. Właśnie w Wiśle Teodor Bursze zrealizował szereg projektów. Były to poczta, domy wypoczynkowe, w tym pensjonat dla duchownych wyznania luterańskiego, a także willa dla brata Juliusza. Na Kresach Wschodnich projektował domy urzędnicze w Nieświeżu, Równem i Łucku.

Prace konserwatorskie i przebudowy

W latach 1923-24 opracował projekt odbudowy zamku w Mirze, zdewastowanego przez bolszewików. Rodzinie Światopełk-Mirskich został zwrócony na mocy traktatu ryskiego (1922 r.). Dokonał także przebudowy zamku w Nieświeżu na potrzeby powiatu nieświeskiego (d. województwo nowogródzkie)

Działalność społeczna, wydawnicza i pedagogiczna

T. Bursze był członkiem Stowarzyszenia Architektów Polskich. Należał do Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, biorąc czynny udział w działalności zarządu i opiece nad zabytkami architektury.
Ściśle współpracował, a tuż przed wojną stał na czele redakcji pisma „Architektura i Budownictwo”.
W latach 1929-39 uczył w Żeńskiej Szkole Architektury im. S. Noakowskiego w Warszawie, prowadząc zajęcia z projektowania.

Doświadczenia II wojny światowej

W 1939 r. wraz z dwoma braćmi został aresztowany przez Niemców i przetrzymywany był najpierw w więzieniu śledczym przy ul. Daniłowiczowskiej, potem na Pawiaku. Wywieziony został do Berlina i do obozu w Mauthausen-Gusen II, gdzie był więziony przez całą wojnę. Po wyzwoleniu obozu przez wojska amerykańskie w maju 1945 r. Teodor Bursze powrócił do kraju.

Lata 60. XX wieku

 

Wraz z zespołem brał udział w projektowaniu współczesnych budynków mieszkalnych, w osiedlach: Racławicka Wschodnia (od 1959 r.) i „Kombajn" przy Al. Jerozolimskich 115/119 (1960-64).

Teodor Bursze zmarł 19 marca 1965 r. w Warszawie i został pochowany w grobie rodzinnym na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim przy ul. Młynarskiej.

Opracowała: Urszula Zielińska-Meissner.
Źródła i literatura: Archiwum BOS, Archiwum Państwowe w Warszawie; "Architektura" 1953, nr 9;  J.A. Chrościcki, A. Rottermund, Atlas architektury Warszawy, Warszawa 1977; M.I. Kwiatkowska, Kościół Ewangelicko-Augsburski, Warszawa 1982; E. Szulc, Cmentarz ewangelicko-augsburski w Warszawie, Warszawa 1990; Katalog Zabytków Sztuki w Polsce,  Warszawa Stare Miasto,  Warszawa 1993; A. Czapska, hasło Teodor Bursze (w:) Konserwatorzy zabytków architektury w centralnej Polsce, Słownik Biograficzny Konserwatorów Zabytków (on line); strona Polacy z wyboru,  https://www.polacyzwyboru.pl/ rodziny pochodzenia niemieckiego.