null

Odbudowa Warszawy - Stanisław Żaryn (1913-1964)

Drukuj otwiera się w nowej karcie

Architekt, konserwator, rysownik, autor wielu opracowań i publikacji. Według jego projektów zostało odbudowanych blisko czterdzieści kamienic na Starym Mieście, a także kamienica przy Nowym Świecie 34 i pałacyk przy ul. Puławskiej 107a.

Stanisław Żaryn (1913-1964)
Stanisław Żaryn (1913-1964)

Architekt, konserwator, rysownik, autor wielu opracowań i publikacji. Według jego projektów zostało odbudowanych blisko czterdzieści kamienic na Starym Mieście, a także kamienica przy Nowym Świecie 34 i pałacyk przy ul. Puławskiej 107a.

Był jednym z pierwszych pracowników Biura Odbudowy Stolicy. Został w nim zatrudniony już 1 lutego 1945 r., początkowo w Wydziale Inwentaryzacji i Statystyki, a już z końcem marca tego roku, w Wydziale Architektury Zabytkowej.

Kamienice po stronie Dekerta

 

W 1948 r. zajmował się rekonstrukcją i konserwacją kolumny Zygmunta III Wazy na pl. Zamkowym, którą odsłonięto 22 lipca 1949 r. Wkrótce po tym rozpoczął pracę nad odbudową trzynastu kamienic po stronie Dekerta na Rynku Starego Miasta. Po zakończeniu odbudowy swoją siedzibę znalazło w nich Muzeum Historyczne m.st. Warszawy (obecnie Muzeum Warszawy). Adaptacja kamienic okazała się bardzo skomplikowanym zadaniem. Przy zachowaniu maksymalnie wiernej oryginalnej konstrukcji domów, wznoszonych na średniowiecznych działkach, niezbędne było przeprowadzenie ciągów komunikacyjnych pomiędzy nimi. Sprawę utrudniał fakt, że domy różniły się poziomami stropów. Dodatkowo koniecznym było odtworzenie wewnętrznych klatek schodowych i świetlików w najwyższych kondygnacjach.

Autorstwa Stanisława Żaryna jest także tzw. lapidarium, czyli wewnętrzny dziedziniec odtwarzanych kamienic, w którym zostały zgromadzone detale architektoniczne i rzeźby. Wydobyto je z gruzów Starego Miasta i innych zabytkowych budowli np. z Teatru Wielkiego.  

Troska o wystrój wewnętrzy kamienic

Projektował także plany odbudowy kamienic przy ul. Nowomiejskiej pod numerami nieparzystymi: 1-17 oraz pod parzystymi: od 4-12. Jego dziełem jest także odbudowa staromiejskich domów przy ulicy Jezuickiej  nr 6 i 8, przy Krzywym Kole nr 1, 3, 5, 7, 9 i ulicy Brzozowej nr 31/33, 39/41.

Ponadto S. Żaryn wykonał urbanistyczny projekt wylotu ul. Podwale na pl. Zamkowy (wspólnie z arch. Z. Krasnodębskim), jak również jest autorem niezrealizowanego projektu konserwacji ruin kościoła św. Jerzego na Nowym Mieście.

Stanisław Żaryn w swych projektach dużą wagę przywiązywał nie tylko do odtworzenia bryły, elewacji czy detalu, ale także troszczył się o wystrój wewnętrzny i wyposażenie kamienic.

 

Dał temu wyraz w publikowanych pracach ukazujących się w „Kwartalniku Architektury i Urbanistyki”, „Architekturze”, „Ochronie Zabytków”, czy w przeznaczonym dla szerokiego odbiorcy periodyku „Stolica”.
Dorobek autorski Stanisława Żaryna uzupełnia kilkadziesiąt niepublikowanych prac, recenzji, koreferatów i opinii świadczących o skali jego zainteresowań i wielkim autorytecie wśród konserwatorów, architektów i wszystkich zainteresowanych tematem.

Zdolności rysunkowe

Zachowało się wiele rysunków Stanisława Żaryna, które przedstawiają najdrobniejsze artystyczne detale, jak zawiasy, okucia, klamki i latarnie. W zbiorach są także szkice skomplikowanych klatek schodowych i projekty elewacji kamienic. Rysunki te dają wyobrażenie, jak drobiazgowa i żmudna, ale i jak dalece artystyczna, była praca przy rekonstrukcji staromiejskich kamienic. Stanisław Żaryn obdarzony był także talentem malarskim, co bardzo pomagało przekazać sugestywną wizję odbudowywanych obiektów.

Odtworzyć dzieje dawnej Warszawy

Stanisława Żaryn zainicjował w 1951 r. utworzenie przy Towarzystwie Miłośników Historii Komisji Badań Dawnej Warszawy. Chciał w ten sposób podkreślić rolę badań naukowych w pracach rekonstrukcyjnych i konserwatorskich, a także uwrażliwić środowisko na ten aspekt. Komisją kierował do końca życia.  

Działalność komisji była nie tylko kompleksowa, ale i nowatorska. Połączono w niej działania wielu fachowców i uczonych - archeologów, historyków, historyków sztuki i architektów, aby w interdyscyplinarny sposób odtworzyć dzieje i życie codzienne dawnej Warszawy.

Wysiłki dr Stanisława Żaryna jako konserwatora zaowocowały szeregiem wydawnictw i publikacji, takich jak „Szkice Staromiejskie” i „Szkice Nowomiejskie”. Zapoczątkował także serię „Teki Konserwatorskie”, a także opublikowanie w 1963 r. „Przewodnika po Warszawie”. Już po jego śmierci ukazała się wydana przez PWN (1972) praca „Trzynaście kamienic staromiejskich” – zbiór artykułów dotyczących poszczególnych  kamienic na Starym Mieście. Wcześniej ukazywały się one w odcinkach na łamach poczytnego czasopisma „Stolica”.

Żołnierz i architekt

 

Stanisław Żaryn całe życie związany był z Warszawą, gdzie się urodził 5 października 1913 r., uczęszczał do gimnazjum Towarzystwa Ziemi Mazowieckiej, a następnie w 1932 r. podjął studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Służbę wojskową odbył w latach 1936-37 i ze stopniem podchorążego artylerii wziął udział w kampanii wrześniowej 1939 r., podczas której został ranny. Potem działał w konspiracji. Jako żołnierz Armii Krajowej przyjął pseudonim „Bej”. W Powstaniu Warszawskim walczył na Mokotowie. W czasie okupacji w 1940 r. ożenił się z Aleksandrą Jankowską, która później była tłumaczką na język francuski wielu prac z zakresu architektury (np. J. Zachwatowicza L'architecture polonaise). Studia architektoniczne Stanisław Żaryn kontynuował podczas okupacji na tajnych kompletach, pracując jednocześnie do 1942 r. w pracowni inż. arch. Z. Wójcickiego. Dyplom u prof. Aleksandra Bojemskiego uzyskał w 1943 r., a doktorat na temat kamienicy warszawskiej w XV i XVI w. obronił na tej samej uczelni w roku 1962.

Stanisław Żaryn odznaczony został Srebrnym Krzyżem Zasługi, Złotą Odznaką Honorową „Za Zasługi dla m.st. Warszawy”, Nagrodą Państwową II Stopnia w 1953 r., a wraz ze swoją żoną Aleksandrą, Medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.

Stanisław Żaryn zmarł 15 lipca 1964 r. w Inowrocławiu. Jest patronem ulicy na Mokotowie.


Opracowała Urszula Zielińska-Meissner, BSKZ
Źródła i opracowania: Archiwum BOS, Archiwum Państwowe w Warszawie; rozmowa telefoniczna autorki ze Szczepanem Żarynem w marcu 2020 r.; Jan Żaryn, „Miałem wspaniałego Ojca”, Stanisław Łoza, 1953 r. Architekci laureaci Nagród Państwowych, „Architektura” 1954, nr 8 „W Sieci Historii”, nr 7, 2014; Stanisław Żaryn, „Trzynaście kamienic staromiejskich” Warszawa 1972, In Memoriam Polskich Architektów, SARP.