null

Odbudowa Warszawy - Maria Chodźko-Zachwatowicz (1902 – 1994)

Drukuj otwiera się w nowej karcie
Maria Chodźko-Zachwatowicz (1902 – 1994). Archiwum prywatne.
Maria Chodźko-Zachwatowicz (1902 – 1994). Archiwum prywatne.

 

Maria Zachwatowicz podjęła pracę w BOS, w Wydziale Architektury Zabytkowej, w połowie maja 1945 r. Jedną z jej pierwszych realizacji była odbudowa kościoła Sakramentek przy Rynku Nowego Miasta, autorstwa Tylmana z Gameren (wybitnego architekta z końca XVII w.). Prace te prowadziła w latach 1947-1949, a jej nadzór architektoniczny nad projektem trwał do 1952 r. Niezbędnych adaptacji budynku do wymogów klasztoru wykonała razem z siostrą Michaelą Walicką.

 

Bezcenne okazały się tu rysunki, pomiarowe i szkice kościoła, wykonane przez Marię Zachwatowicz przed II wojną światową. Powstały one podczas programu inwentaryzacji zabytków Warszawy kierowanego przez prof. Oskara Sosnowskiego. Maria Zachwatowicz obdarzona była talentem rysunkowym i malarskim. Jej nadzwyczajna dokładność w przygotowywaniu projektów detalu architektonicznego czy artystycznej stolarki znajdowała wyraz w pięknych realizacjach, takich jak np. barokowe stalle w katedrze św. Jana.

Historyczny kostium, nowoczesne wnętrze

Przez całą dekadę lat pięćdziesiątych Maria Zachwatowicz pracowała w „Miastoprojekcie Stolica-Wschód” w pracowni Stanisława Brukalskiego i Mieczysława Kuzmy. Zaprojektowała wtedy odbudowę kamienic przy ulicach Brzozowej 7,9,29, Wąskim Dunaju 20 i Zakroczymskiej 5,7,9/9a. Odbudowa zabytkowych kamienic była prawdziwym wyzwaniem dla architekta. Przy zachowaniu historycznego wyglądu musiały one spełniać funkcje nowoczesnych mieszkań wyposażonych w kuchnie, bieżącą wodę i urządzenia sanitarne.

Odtwarzając dekoracje na elewacji całkowicie zniszczonych koszarów sapieżyńskich przy ul. Zakroczymskiej uwieczniła rzeźbione główki swoich obu córek. Jej oraz arch. Halinie Trojanowskiej zawdzięczmy rekonstrukcję wnętrz pałacu Krasińskich.
W latach 50. równolegle z pracami w Warszawie, Maria Zachwatowicz realizowała projekty na Starym Mieście w Lublinie (Nagroda Państwowa II Stopnia).

Mieszkania i kościoły

Lata 60. poświęciła na projekty budownictwa mieszkaniowego. W tamtym czasie razem z arch. Janem Bieńkowskim, autorem odbudowy i wyposażenia sklepów w kamienicach przy Rynku Starego Miasta, pracowała nad rekonstrukcją Królikarni. W pałacu powstało Muzeum Rzeźby im. Ksawerego Dunikowskiego, na potrzeby którego zaprojektowała sale wystawowe.
Maria Zachwatowicz w latach 70. współdziałała z Radą Prymasowską Budowy Kościołów Archidiecezji Warszawskiej, co zaowocowało odtworzeniem wnętrz wielu świątyń.

Nie tylko architektura i sztuki plastyczne

Zachwatowicz miała też talent literacki i zdolności językowe. Pomagała jako specjalista - architekt m.in. w opracowaniu przekładów takich klasyków architektury, jak Witruwiusz, Palladio, Vignola czy Alberti. Dokonywała też przekładów pieśni Mozarta i Schuberta.

Maria z Chodźków Zachwatowicz urodziła się w Lublinie 12 marca 1902 r. Była córką pianistki Anny z Jankowskich i lekarza Witolda Chodźko, organizatora pionierskich działań na rzecz higieny. W odrodzonej Polsce został pierwszym ministrem zdrowia, a po II wojnie światowej zainicjował powstanie Instytutu Medycyny Pracy i Higieny Wsi.

W 1920 r. Maria Zachwatowicz ukończyła gimnazjum Cecylii Plater-Zyberk w Warszawie i rozpoczęła studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. W czasie ich trwania brała udział w studenckich praktykach i pracach inwentaryzacyjnych pod kierunkiem prof. Oskara Sosnowskiego. Z tamtego czasu pochodzą jej liczne rysunki – wykorzystane przy odbudowie zabytków po wojnie.

Na zainteresowania Marii Zachwatowicz, jej poczucie odpowiedzialności i troski o zabytki, dziedzictwo i tożsamość, zaważyła atmosfera i duch jej domu rodzinnego, szerokie kontakty z uczonymi i artystami.

W latach międzywojennych Maria uczestniczyła w pracach konserwatorskich na Zamku Królewskim w zespole Kazimierza Skórewicza. To doświadczenie wykorzystała w okresie odbudowy.

Żoną Jana Zachwatowicza została w 1929 r. Pojechała z nim do Supraśla, aby tam dokumentować cerkiewny ikonostas. I znowu prace dokumentacyjne okazały się bezcenne przy powojennej rekonstrukcji świątyni, wysadzonej w 1944 r. przez Armię Czerwoną. Dyplom mgr inż. architekta Maria Zachwatowicz uzyskała w 1933 r. będąc matką już dwu córek - Katarzyny i Krystyny.

Razem z mężem jest autorką przebudowy w 1935 r. tzw. „Kasztelanki” (budynki dawnej łaźni przy ul. Bednarskiej). Zajęła się otoczeniem Zamku Ujazdowskiego. Jako architekt spełniała się nie tylko w pracy nad zabytkami. Za projekt domu mieszkalnego na Kole w 1934 r. uzyskała nagrodę Banku Gospodarstwa Krajowego.

Maria Zachwatowicz została odznaczona Medalem Dziesięciolecia, Złotą Odznaką „Za opiekę nad zabytkami” i Złotą Odznaką Honorową „Za Zasługi dla Warszawy”.

Maria Zachwatowicz zmarła 20 lipca 1994 r. w Warszawie, spoczywa na Starych Powązkach.

Opracowała: Urszula Zielińsk-Meissner
Źródła i bibliografia: Archiwum BOS, Archiwum Państwowe w Warszawie, Katarzyna Zachwatowicz-Jasieńska, Maria Chodźko-Zachwatowicz architekt – konserwator. W stulecie urodzin. (folder wystawy w Muzeum Hist. M. st. Warszawy, 2002), In Memoriam SARP, rozmowa z Katarzyną Zachwatowicz-Jasieńską (przeprowadzona w dniu 22 maja 2020 r. przez autorkę opracowania).

Legitymacja BOS Marii Chodźko-Zachwatowicz. Archiwum prywatne.