null

Odbudowa Warszawy - Jan Zachwatowicz (1900-1983)

Drukuj otwiera się w nowej karcie
Jan Zachwatowicz, autoportret z 1924 r. Archiwum prywatne.
Jan Zachwatowicz, autoportret z 1924 r. Archiwum prywatne.

 

Prof. Jan Zachwatowicz objął kierownictwo Biura Odbudowy Stolicy 21 styczniu 1945 r. oraz stanął na czele Wydziału Architektury Zabytkowej. Przez siedem lat (1945-1957) pełnił też funkcję Generalnego Konserwatora Zabytków, wywarł zasadniczy wpływ na kierunek odbudowy i konserwacji zabytków polskich po II wojnie światowej. Podkreślał, że w odbudowie istotny był nie tylko wygląd zewnętrzny obiektu, ale także jego wnętrze.  

Decyzja o niemal całkowitej odbudowie zabytków nie miała w świecie precedensu i wywołała wiele dyskusji. Od jej zwolenników wymagała dyplomacji, zabiegów politycznych, ale też przewartościowania poglądu na temat konserwacji. Nie bez znaczenia był też czynnik czysto ekonomiczny, czyli po prostu brak pieniędzy.

Przywrócił Warszawie zburzone zabytki

 

Kierując odbudową całego Traktu Starej Warszawy prof. J. Zachwatowicz wykonał (we współpracy z małżeństwem architektów Marią i Kazimierzem Piechotkami) bardzo szczegółowy projekt odbudowy katedry Św. Jana. Nawiązał w niej do prawdopodobnego pierwotnego jej wyglądu sprzed barokowej i neogotyckiej przebudowy.

Trakt Starej Warszawy obejmowł także Stare Miasto. Pierwszy etap jego odbudowy pod kierunkiem profesora, od pl. Zamkowego do barbakanu został zakończony 22 lipca 1953 r. Potem przystąpiono do II etapu - od murów barbakanu do ul. Zakroczymskiej. Odbudowa Starego i Nowego Miast trwała do połowy lat 60.

W 1950 r. po decyzji Sejmu o odbudowie Zamku Królewskiego, prof. Zachwatowicz wraz z zespołem, przygotował kompletny projekt rekonstrukcji. Do jego realizacji jednak nie doszło. Do odbudowy wrócono po 20 latach. W 1971 r. profesor stanął na czele Komitetu Odbudowy Zamku Królewskiego i społecznie, bez wynagrodzenia, kierował jego pracami. Nadzór nad działaniami komitetu w imieniu profesora prowadził arch. Jacek Cydzik.

Obiektem, któremu prof. Zachwatowicz poświęcił wiele starań był Zamek Ujazdowski. Według propozycji profesora mógł on pełnić funkcje reprezentacyjne, jednakże według ówczesnego rządu miał być przeznaczony na Dom Wojska Polskiego. Przygotowany projekt uwzględniał zachowanie ocalałych murów zewnętrznych. Podczas nieobecności profesora w Polsce, gdy udał się w 1954 r. do Hagi na konferencję poświęconej ochronie dóbr kultury w czasie konfliktu zbrojnego, mury zamku zostały rozebrane do fundamentów. Po wielu latach odbudowę Zamku Ujazdowskiego profesor przyjął z wielką radością.  

Innym dużym projektem prof. Zachwatowicza była odbudowa pałacu Potockich przy Krakowskim Przedmieściu, w którym znalazło siedzibę Ministerstwo Kultury i Sztuki.

W końcu lat 70. według jego koncepcji prowadzone były prace konserwatorskie przy resztkach murów obronnych Starego Miasta i gotyckim moście na pl. Zamkowym.

Poza Warszawą jako konserwator generalny konsultował odbudowę zabytków wielu miast m.in. Gdańska, Wrocławia, Szczecina.  

Zlecenie od prezydenta Starzyńskiego

 

Jan Zachwatowicz urodził się 4 marca 1900 r. w Gatczynie pod Petersburgiem, gdzie jego ojciec pracował na kolei. Gimnazjum ukończył w Petersburgu i tam też podjął studia w Instytucie Inżynierii Cywilnej, jednocześnie uczęszczając na wykłady w Instytucie Sztuki. Swoje zdolności rysunkowe rozwijał rysując zabytki Petersburga. Jednocześnie pracował wykonując rysunki i prace kreślarskie.

W 1924 r. przeniósł się do Warszawy, gdzie kontynuował studia w pracowni rysunku prof. Zygmunta Kamińskiego i wykonywał wraz z nim rozmaite prace malarskie. Po nostryfikacji dyplomu z Rosji w 1930 r., podjął pracę w Zakładzie Architektury Polskiej i Historii Sztuki u prof. Oskara Sosnowskiego. Placówka ta, zgodnie z koncepcją prof. Sosnowskiego prowadziła eksperymentalne, interdyscyplinarne badania naukowe. Rezultatem tych działań była praca doktorska Jana Zachwatowicza na temat Twierdzy Zamość, wydana wspólnie z prof. Stanisławem Herbstem, autorem części historycznej.

Wkrótce, jako jego asystent, rozpoczął inwentaryzację zabytków Warszawy. Dokumentacja wykonana wówczas okazała się bezcenna przy powojennej odbudowie Warszawy.   

W latach 30. na zlecenie prezydenta Stefana Starzyńskiego wraz z architektem Stanisławem Hemplem prowadził prace przy odsłonięciu murów obronnych Starego Miasta w Warszawie, za co w 1938 r. otrzymał Złoty Krzyż Zasługi.

Jedną z pierwszych prac inwentaryzacyjnych jakie wykonał wraz ze swoją żoną Marią była inwentaryzacja carskich wrót z cerkwi w Supraślu. Dokumentacja ta zachowała się. Jest to piękna akwarela oddająca rysunek, kolor i najdrobniejsze szczegóły tego zabytku.

Ratowanie cennej dokumentacji

 

Zachwatowicz brał udział w kampanii wrześniowej 1939 r. i po kapitulacji wrócił do stolicy. Był członkiem komendy przeciwlotniczej, która zabezpieczała Zamek Królewski w czasie pożaru. Po tragicznej śmierci prof. Oskara Sosnowskiego we wrześniu 1939 r. przejął jego funkcję i pieczę nad dokumentacją zabytków. Okazała się ona niezastąpiona przy odbudowie Warszawy.

W październiku 1939 r., wraz z prof. Jerzym Szablowskim, wywiózł cenną dokumentację (128 skrzyń!) z gmachu Ministerstwa Wyznań i Oświecenia Publicznego, które już zostało zamienione na siedzibę gestapo. Była to brawurowa akcja, która udała się również dzięki polskim pracownikom dawnego ministerstwa (woźnym, dozorcom), nadal jeszcze pracującym w budynku.  

Podczas okupacji uczestniczył w tajnym nauczaniu i jednocześnie zabezpieczał zbiory Wydziału Architektury, chowając je w skrzyniach w piwnicach budynku i częściowo zamurowując.

Tuż po Powstaniu Warszawskim jako przedstawiciel ekspozytury Rządu Londyńskiego do spraw ratowania zabytków, z narażeniem życia wywiózł bezcenne zbiory do Brwinowa. Później umieścił je w podziemiach klasztoru bernardynów w Piotrkowie Trybunalskim.

Błękitna Tarcza

 

Profesor Zachwatowicz jest autorem zwycięskiego projektu znaku graficznego Błękitnej Tarczy - emblematu, służącego ochronie obiektów zabytkowych przed zniszczeniem w trakcie działań zbrojnych. Znak został wyłoniony w wyniku konkursu wśród uczestników Konwencji Haskiej w 1954 r.

ICOMOS i Karta Wenecka

 

W roku 1964 prof. Jan Zachwatowicz wziął udział w Zgromadzeniu Konstytucyjnym Stowarzyszenia Konserwatorów w Warszawie i Zgromadzeniu Generalnym w Krakowie. Rezultatem obrad było powołanie Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków i Miejsc Zabytkowych ICOMOS. Prof. Zachwatowicz został jej prezesem. Po wielu latach Rada ustanowiła konkurs jego imienia na temat ochrony krajobrazu kulturowego. Pierwszym laureatem został architekt i konserwator Jacek Cydzik.

Jan Zachwatowicz współredagował również Międzynarodową Kartę Konserwacji i Restauracji Zabytków oraz Miejsc Zabytkowych, zwaną Kartą Wenecką.

 

Praca dydaktyczna

 

Do 1970 r. prowadził zajęcia dydaktyczne na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej.
Jan Zachwatowicz jest autorem ponad 150 prac naukowych, publikacji i książek takich pozycji jak m.in.: „Architektura polska do poł. XIX w.”, „Architektura polska" (1965), „Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku" (1971), „Zamek Królewski w Warszawie" (1972).

Stowarzyszenia, organizacje społeczne, rady naukowe

 

Profesor Jan Zachwatowicz był członkiem Stowarzyszenia Architektów Polskich, Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Towarzystwa Urbanistów Polskich, Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, wielu rad i stowarzyszeń m.in.: Rady Szkolnictwa Wyższego, Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej, Rady Kultury, Rady Ochrony Walki i Męczeństwa. Był członkiem Rady Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, co przyczyniło się utrzymania jako muzeów obozów w Oświęcimiu-Brzezince, Majdanku i Sztuthoffie.

Nagrody i odznaczenia  

 

Profesor Jan Zachwatowicz jest laureatem wielu nagród i orderów, są to:  Złoty Krzyż Zasługi w 1938, Krzyż z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, Złoty Krzyż Zasługi, Krzyż Walecznych w 1939 r., po wojnie Złoty Krzyż Zasługi, Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, w 1954 r. za zasługi w dziedzinie kultury otrzymał Order Sztandaru Pacy I Klasy, Nagrodę Państwową I stopnia, Nagrodę Europejską za Ochronę Zabytków, Pierścień Schinkla (międzynarodowa nagroda za ochronę zabytków przyznawana przez Republikę Federalną Niemiec).

Profesor Jan Zachwatowicz zmarł 18 sierpnia 1983 r. w Warszawie i został pochowany na Starych Powązkach.


Oprac.: Urszula Zielińska-Meissner na podstawie: materiały z Archiwum BOS, Muzeum Państwowe w Warszawie, Archiwum Polski Komitet Narodowy ICOMOS, „Ochrona Zabytków” 1984 (nr 145), film dokumentalny pt.: „Jan Zachwatowicz”, A. Krauze z 2000 r.