null

Odboje bramne - praktyczne wyposażenie kamienic

Drukuj otwiera się w nowej karcie
Odbój bramny z ul.Mokotowskiej w formie odwróconego kroksztynu. Fot. BSKZ
Odbój bramny z ul.Mokotowskiej w formie odwróconego kroksztynu. Fot. BSKZ

 

Odboje to proste, ale niezwykle praktyczne rozwiązanie problemu, jakim było nagminne niszczenia przejazdów bramnych przez wozy, dorożki, furmanki, powozy. Rysownie murów piastami kół, a co gorsza zaklinowanie się zbyt szerokiego pojazdu, musiały być na tyle dotkliwe, że odboje w krótki czasie stały się powszechnym wyposażeniem warszawskich kamienic.

 

Odboje w różnej formie i postaci powstawały w całej Polsce. Produkowane były przez lata, najczęściej bez żadnych zmian w konstrukcji czy wyglądzie. To sprawia, że trudno jest określić jednoznacznie czas ich powstania. W Warszawie można spotkać odboje produkowane w odlewniach m.in. w Końskich, Janowie w Zakładach Górniczych „Bliżyn”, w Mroczkowie, ale także w zakładzie warszawskim, mieszczącym się przy ul. Szarej 12.

 

Od kamienia polnego do krasnala
W XIX w. i na początku XX w. produkowane były na masową skalę, odlewano je z żeliwa. Miały średnio od 50 do 60 cm wysokości i ważyły od 120 do 280 kg. Mocowano je bardzo solidnie zarówno do ściany, jak i podłoża za pomocą trzpienia głęboko wpuszczonego w ziemię. W Warszawie zachowane odboje najczęściej są w kształcie owalnym, wrzecionowatym z żeberkowaniem, ale spotkać można także w formie beczułki czy krasnala. Przy wjeździe do bram można zobaczyć także zwykłe, prostokątne bez ozdób lub w formie wygiętego pałąka. Niektóre odboje przypominają odwrócony kroksztyn.

 

Odboje powstawały także z innych materiałów. Na Pradze zachował się bardzo ciekawy, bo z … kamienia polnego. Znajduje się przy ul. Środkowej 18.

 

Z biegiem czasu montowano ich coraz mniej. Było to wynikiem zmian, jakie zaszły w komunikacji, ale także w budownictwie – powstawało coraz mniej domów z przejazdami bramnymi.

 

Trzeba je chronić

 

Dzisiaj często odboje bramne padają ofiarą remontów prowadzonych w historycznych kamienicach. Traktowane jako zawalidroga bywają usuwane. Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków uwrażliwia właścicieli kamienic na ten problem, zakazując likwidowania tego charakterystycznego elementu. Jest on świadkiem funkcjonowania XIX-wiecznego miasta, sposobów komunikacji, używanych środków transportu, ale także jakże estetycznego rozwiązania prozaicznego problemu niszczenia przejazdów bramnych. Ich bardzo już ograniczony zbiór musi być pieczołowicie chroniony.

Odboje niestety też są rozkradane. Taki przypadek Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków zanotowało ostatnio przy ul. Targowej 14, zaalarmowane przez stronę społeczną.

 

Zachęcamy Państwa do spacerów po mieście, zarówno po lewo- jak i prawobrzeżnej Warszawie, w poszukiwaniu tych prostych, a jednocześnie oryginalnych i estetycznych elementów zabezpieczenia wjazdów na teren podwórek kamienic. Będzie to wycieczka do Warszawy sprzed przeszło wieku, w której kamienice z oficynami, podwórkami-studniami i odgłosem drewnianych kół na bruku były codziennością.
 

Magdalena Łań. Opracowano na podstawie:
Aldona Tołysz, Katalog detalu architektonicznego – detal metalowy od końca XIX wieku do lat 30. XX wieku, Warszawa 2013
Poradnik dobrych praktyk architektonicznych. Praga-Północ, praska kamienica, Warszawa 2019
Dokumentacja inwentaryzatorska archiwum Biura Stołecznego Konserwatora Zabytków.

 

Żeliwny odbój bramny w formie odwróconego kroksztynu.
Zobacz galerię (10 zdjęć)
Pałakowaty odbój bramny
Prostokatny odbój
Odbój w formie beczułki z żeberkowaniem.
Odbój z żeberkowaniem.
Odbój
Odbój z dekoracją w formie liści.
Odbóje kształcie krasnala
Odbój z napisem "Warszawa".
Kamienny odbój