null

Jerzy Nowosielski – projekty niezrealizowane

Drukuj otwiera się w nowej karcie

Prace Nowosielskiego osadzone we wschodniej tradycji ikonograficznej i uproszczonej estetyce modernistycznej nie zawsze przypadały do gustu decydentom. Przykładami spektakularnych, ale niezrealizowanych projektów są zlecenia na Nowym Mieście, ul. Miodowej, Pradze i w Izabelinie.

Cerkiew na Pradze - projekt dolnej kaplicy. Fot. K.Czerni, Nowosielski w Warszawie i na Mazowszu. Sztuka sakralna.

Kościół św. Benona na Nowym Mieście

Tak jak na Wolę przyciągnął Jerzego Nowosielskiego ks. Klinger, a do Wesołej ks. Wysocki, zlecenie na Nowym Mieście było efektem przyjaźni z kurialnym referentem do spraw sztuki Mieczysławem Witalisem. Gdy w latach 60. odbudowanemu po zniszczeniach wojennych kościołowi św. Benona przywrócono funkcję sakralną, redemptoryści zwrócili się do Nowosielskiego z prośbą o projekt wnętrza. 

Zachowany w parafialnym archiwum temperowy projekt prezbiterium jest wręcz ascetyczny. W centralnym punkcie absydy znajduje się ikona Mandylion, czyli wizerunek twarzy Jezusa na białej chuście. Po lewej, nad amboną - wizerunek patrona kościoła, a po prawej wielki krzyż franciszkański. Projekt opiera się na kontraście kolorystycznym pomiędzy ceglaną mensą ołtarzową i barwnymi ikonami, a jasnoszarymi płaszczyznami gładkich ścian. Niestety nie przypadł on do gustu generalnemu projektantowi odbudowy Starego i Nowego Miasta Mieczysławowi Kuźmie. Zawyrokował on, że „projekt jest zbyt awangardowy, a więc nie licuje z zabytkowym charakterem zrekonstruowanego kościoła”.

Niezrażony odmową artysta wykonał jeszcze dla nowomiejskich redemptorystów krucyfiks. Wysoki krzyż w typie croce storiata, czyli zawieszony pod kątem, jak we włoskich kościołach, zawisnął w prezbiterium we wrześniu 1970 roku. Przepiękny, utrzymany w brunatno-ceglanej gamie kolorystycznej krzyż wisiał w prezbiterium tylko siedem lat. Obecnie w prezbiterium podziwiać można szesnasto- i osiemnastowieczne rzeźby, a krzyż Nowosielskiego zdobi zakrystię. 

Cerkiew grekokatolicka przy ul. Miodowej 

Późnobarokowa cerkiew pw. Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy i św. Jozefata wzniesiona została przez Dominika Merliniego w latach 1781-1784. Generalny remont zniszczonej w trakcie powstania warszawskiego świątyni rozpoczęto w latach 70. XX wieku. Wtedy zlecono profesorowi Nowosielskiemu projekt nowego ikonostasu, który nie będzie przesłaniał osiemnastowiecznych obrazów pędzla Franciszka Smuglewicza. 

Nowosielski często odwiedzał grekokatolicki klasztor przy Miodowej - jedyny, któremu udało się przetrwać za żelazną kurtyną. Mimo że od początku pozostawał sceptyczny wobec tego zamówienia, zaprojektował parę wersji przegrody. Nie zostały one wykorzystane. W 1991 roku nawiązujący do klasycystycznego wnętrza ikonostas wystawił Aleksander Chylak.

Nowosielski, jak miał to w zwyczaju, podarował świątyni kilka swoich ikon. Malowaną akrylem na miedzianej blasze Matkę Boską z Dzieciątkiem w 1976 roku zawieszono na kracie nad wejściem. Narażone na zniszczenie dzieło po 10 latach zostało przeniesione do wnętrza świątyni, na balustradę empory, gdzie wisi do dziś. Z kolei krzyż franciszkański, który początkowo wisiał w ołtarzu bocznym, przeniesiono do klasztornej jadalni. W klasztorze eksponowana jest też płaszczenica wykonana przez Nowosielskiego w technice akrylu, haftu i aplikacji. Ta tradycyjna, prawosławna tkanina liturgiczna z przedstawieniem martwego Chrystusa wystawiana jest w cerkwi podczas obrzędów wielkanocnych.

Katedra prawosławna na Pradze 

Sobór Świętej Równej Apostołom Marii Magdaleny powstał w latach 1867-1869. Moskiewsko-bizantyjski styl świątyni sam Nowosielski nazywał „renesansem dworcowym” i „popłuczynami po państwowotwórczym imperialnym budownictwie masowym”. Pomimo krytycznego stosunku do architektury budynku, w 1968 roku wziął udział w konkursie na projekt renowacji malowideł górnej cerkwi. Zwycięski projekt jego zespołu pod kierunkiem Stalony-Dobrzańskiego został jednak odrzucony przez Urząd Konserwatorski, jako zbyt odległy od pierwotnego wystroju świątyni. 

Artysta powrócił do praskiej cerkwi w połowie lat 80., projektując wnętrza dolnej kaplicy pw. Męki Pańskiej. Pierwszy projekt był bardzo odważny - utrzymane w ciemnej kolorystyce, ascetyczne wnętrze wzbudziło niepokój i wątpliwości zamawiającego. Kolejna żółto-oranżowa wersja również nie zyskała akceptacji. W 1988 roku w dolnej kaplicy zainstalowano ikonostas wykorzystujący marmurowe kolumny ze zburzonego soboru św. Aleksandra Newskiego z pl. Saskiego. Osiem lat później Lidia i Sotyrys Pantopulosowie wykorzystali w aranżacji kaplicy ocalałe fragmenty mozaiki z absydy tegoż soboru.   

Kościół św. Franciszka z Asyżu w Izabelinie 

W połowie lat 50. XX wieku w podwarszawskim Izabelinie stanął kościół projektu wybitnej modernistki Barbary Brukalskiej. Prywatnie związana z Izabelinem architektka zaadaptowała na świątynię drewniany, poniemiecki barak i zaprojektowała detale jego wnętrza. 

Proboszcz ks. Aleksander „Ali” Fedorowicz planował ozdobić wnętrze „ubogiego kościoła ubogich ludzi, na piaskach wśród lasów” polichromiami Nowosielskiego. Zachowały się nawet projekty szkicowane gwaszem. Realizację zablokowała Brukalska. Oceniała ona projekt jako „zbyt obcy sztuce zachodnioeuropejskiej” i „niewłaściwy dla duchowości Kościoła katolickiego”. 

W 1980 roku Jerzy Nowosielski zrealizował w izabelińskim kościele jedyną w swoim dorobku mozaikę. Niestety z powodu błędów technologicznych umieszczona w ołtarzu bocznym Stygmatyzacja św. Franciszka szybko niszczała, pojawiały się kolejne ubytki. Podczas przebudowy kościoła w połowie lat 80. zdemontowano ją. Niespodziewanie jesienią 2022 roku na strychu odnalazły się ocalałe, choć mocno zniszczone fragmenty mozaiki naklejone na kartonowe plansze. W sierpniu 2023 r. mozaika wpisana została do rejestru zabytków. Planowana jest jej konserwacja i powrót do wnętrza świątyni. 
 

Zobacz galerię (7 zdjęć)
Projekt dolnej kaplicy
Rysunek sklepionego pomieszczenia.
Projekt prezbiterium.
Wizerunek Jezusa wpisany w prostokątną ramę.
Projekt polichromii.
Mężczyzna pracuje nachylony nad stołem, obok na ścianie fragment mozaiki.