Uwarunkowania krajowe

W Polsce polityka miejska koncentruje się na działaniach i instrumentach zorientowanych terytorialnie, które mają odpowiadać na aktualne wyzwania stojące przed miastami. Oznacza to, że poszczególne polityki realizowane przez różne resorty i instytucje rządowe powinny umożliwiać optymalne wykorzystanie potencjałów i przewag konkurencyjnych polskich miast i ich obszarów funkcjonalnych dla zapewnienia zrównoważonego rozwoju społecznego, gospodarczego i przestrzennego. 

Polityka miejska opiera się na trzech głównych dokumentach:

  • Koncepcji Rozwoju Kraju
  • Średniookresowej strategii rozwoju kraju
  • Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego

Koncepcja Rozwoju Kraju

Dokument określający wyzwania rozwojowe kraju w wymiarze społecznym, gospodarczym i przestrzennym na okres do 30 lat. Identyfikuje kluczowe światowe i krajowe trendy kształtujące przyszłość, wskazuje zestaw najważniejszych wyzwań rozwojowych dla Polski, możliwe scenariusze rozwojowe oraz rekomenduje strategiczne wybory w ramach polityk publicznych. Koncepcja Rozwoju Kraju 2050 to dokument wizyjny, który będzie kierunkowskazem w zarządzaniu rozwojem Polski. 

Średniookresowa strategia rozwoju kraju

Dokument określający podstawowe uwarunkowania, cele i kierunki rozwoju kraju w wymiarze społecznym, gospodarczym i przestrzennym – na okres 10-15 lat. Jest realizowana przez sektorowe, dziedzinowe, przestrzenne i regionalne strategie rozwoju. Jej rolę pełni obecnie Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju (SOR) z 2017 r. Dokument ten określa podstawowe uwarunkowania, cele i kierunki rozwoju kraju w wymiarze społecznym, gospodarczym, regionalnym i przestrzennym. Zawarte są w nim także rekomendacje dla polityk publicznych. Stanowi podstawę dla zmian w systemie zarządzania rozwojem, w tym obowiązujących dokumentów strategicznych (strategii, polityk, programów). 

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego (KSRR)

Podstawowy dokument strategiczny polityki regionalnej państwa. Jest zbiorem wspólnych wartości, zasad współpracy rządu i samorządów oraz partnerów społeczno-gospodarczych na rzecz rozwoju kraju i województw. Określa systemowe ramy prowadzenia polityki regionalnej zarówno przez rząd wobec regionów, jak i wewnątrzregionalne.  

Akty prawne

Ustawa o zasadach prowadzenia polityki rozwoju

Najważniejszym aktem prawnym regulującym politykę rozwoju jest w Polsce "Ustawa o zasadach prowadzenia polityki rozwoju". Nie tylko definiuje ona wymagania wobec samej strategii rozwoju gminy ale także określa prawo poszczególnych organów do jej stanowienia. Dlatego na poziomie lokalnym polityka rozwoju prowadzona jest przez samorząd gminny, w przypadku stolicy - przez samorząd warszawski. W listopadzie 2020 roku weszła w życie nowelizacja "Ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju".

Nie nakazuje ona samorządom lokalnym posiadania strategii, jednakże samorządy, które zdecydują się na jej opracowanie, muszą spełnić szereg warunków ustawowych. Wcześniej podstawą merytoryczną do przygotowania strategii były opracowania dotyczące zarządzania strategicznego oraz liczne opinie prawne.

  • Nowelizacja wprost wskazuje, w jaki sposób dokument ma być przygotowany oraz jakie elementy musi zawierać. Daje to możliwość sporządzania przez gminę dokumentu określającego strategię działania w perspektywie średniookresowej, włączenie w prace społeczności lokalnej (konsultacje społeczne) oraz stworzenie podstaw do sprawdzania postępów w realizacji założonych celów. 
  • Strategia musi być spójna ze strategią rozwoju województwa lub strategią rozwoju ponadlokalnego. Istnieje obecnie wymóg uzyskania opinii dotyczącej spójności dokumentu (wydaje go zarząd województwa) z ustaleniami i rekomendacjami określonymi w strategii rozwoju województwa. Celem jest zapewnienie systemowej spójności dokumentów oraz umożliwienie komplementarności działań podejmowanych na różnych poziomach zarządzania.
  • Dodatkowo zmiany dotyczą podejścia do merytorycznego opracowania dokumentu. Diagnozę problemową, stanowiącą jeden z najważniejszych elementów strategii, zastąpiono wnioskami, które wynikają z diagnozy sytuacji społecznej, gospodarczej i przestrzennej. Diagnoza ma być przygotowywana przed przystąpieniem do prac nad dokumentem strategicznym, albo stanowić będzie element tych prac.
  • Wydłużył się termin aktualizacji strategii. Każda modyfikacja dokumentu wymaga przejścia przez procedurę opiniowania, raportowania i konsultacji, co może trwać nawet kilka miesięcy. Jest to istotne w kontekście ubiegania się o środki zewnętrzne. Strategia ma być przygotowana w taki sposób, aby odzwierciedlała rzeczywiste potrzeby samorządu i była wyznacznikiem do realizacji celów wynikających z diagnozy gminy.
  • Przyjęta przez Sejm nowelizacja wprowadziła zmiany, które integrują w dokumentach strategicznych wymiar społeczno-gospodarczy oraz przestrzenny – tzw. model struktury funkcjonalno-przestrzennej województwa. Dotychczasowe plany zagospodarowania przestrzennego województw staną się elementem strategii.
  • Nowelizacja wprowadziła uregulowania umożliwiające przygotowywanie ram strategicznych do ubiegania się o środki z funduszy UE. Strategie rozwoju województw powinny zostać przygotowane lub dostosowane do nowych wymogów w ciągu 5 lat, co umożliwi zakończenie prac nad trwającą obecnie aktualizacją strategii województw pod nowy okres programowania UE 2021-2027. 
  • Na poziomie lokalnym nowelizacja daje możliwość przygotowywania strategii rozwoju gminy lub strategii rozwoju ponadlokalnego - w przypadku dokumentu wspólnego dla kilku gmin. Możliwość przygotowania wspólnej strategii jest odpowiedzią na potrzebę planowania działań rozwojowych wykraczających poza granice administracyjne jednostki terytorialnej. Oba rozwiązania umożliwią przygotowanie dokumentów stanowiących ramy strategiczne dla ubiegania się o środki unijne.
  • Procedurę sporządzenia strategii lokalnej określa uchwałą rada gminy, ma ona ponadto dowolność w zakresie ustalenia zasad, trybu i harmonogramu tworzenia dokumentu. Także uchwałą rady gminy strategia jest przyjmowana.

Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym

Określa ramy dla prowadzenia polityki przestrzennej. Wynika z niej konieczność posiadania przez gminy studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego oraz miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. Wskazuje również na konieczność uwzględnienia w studium celów strategii rozwoju gminy. 

Ustawa o finansach publicznych

Ustawa o charakterze systemowym, która wyznacza granice sektora finansów publicznych oraz podstawowe reguły gospodarowania publicznymi zasobami finansowymi przez jednostki organizacyjne zaliczane do tego sektora. 

Ustawa o samorządzie gminnym

Ustawa określa działania i zadnia gminy, czyli podstawowe kwestie związane z funkcjonowaniem samorządu. Zgodnie z jej zapisami gmina może opracować strategię rozwoju. Przygotowanie strategii nie jest obowiązkowe, ale podlega określonym wymogom w przypadku, gdy gmina zdecyduje się na opracowanie dokumentu. 

Ustawa o samorządzie powiatowym

M.st. Warszawa, jako miasto na prawach powiatu, podlega nie tylko przepisom ustawy o samorządzie gminnym, ale i ustawy o samorządzie powiatowym. Ustawa w art. 4 reguluje zakres wykonywanych przez powiat zadań publicznych (mających charakter ponadgminny).