Uwarunkowania krajowe

W Polsce polityka miejska koncentruje się na działaniach i instrumentach zorientowanych terytorialnie, które mają odpowiadać na aktualne wyzwania stojące przed miastami. Oznacza to, że poszczególne polityki realizowane przez różne resorty i instytucje rządowe powinny umożliwiać optymalne wykorzystanie potencjałów i przewag konkurencyjnych polskich miast i ich obszarów funkcjonalnych dla zapewnienia zrównoważonego rozwoju społecznego, gospodarczego i przestrzennego.

Polityka miejska opiera się na trzech głównych dokumentach:

  1. Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju
  2. Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego
  3. Krajowej Polityce Miejskiej

1. Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) – SOR

Na gruncie krajowym to kluczowy dokument w obszarze średnio- i długofalowej polityki gospodarczej. Przyjęty został przez Radę Ministrów 14 lutego 2017 r. - jako aktualizacja średniookresowej strategii rozwoju kraju - "Strategii Rozwoju Kraju 2020".

Dokument określa podstawowe uwarunkowania, cele i kierunki rozwoju kraju w wymiarze społecznym, gospodarczym, regionalnym i przestrzennym. Zawarte są w nim także rekomendacje dla polityk publicznych. Stanowi podstawę dla zmian w systemie zarządzania rozwojem, w tym obowiązujących dokumentów strategicznych (strategii, polityk, programów). W chwili obecnej trwają prace nad przygotowaniem nowych, zintegrowanych strategii rozwoju, które posłużą do realizacji założonych celów i uszczegółowienia zapisów SOR. 


2Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego - KSRR

"Krajowa Strategii Rozwoju Regionalnego 2030” to podstawowy dokument strategiczny polityki regionalnej państwa przyjęty uchwałą Rady Ministrów. Przedstawia cele polityki regionalnej oraz działania i zadania, jakie do ich osiągnięcia powinien podjąć rząd, samorządy: wojewódzkie, powiatowe i gminne oraz pozostałe podmioty uczestniczące w realizacji tej polityki.
W KSRR 2030 odzwierciedlenie znajdują postanowienia SOR określone w filarze "rozwój społecznie i terytorialnie zrównoważony". Ma to zapewnić efektywnie rozwijanie oraz wykorzystywanie miejscowych zasobów i potencjałów wszystkich regionów. 


3. Krajowa Polityka Miejska

"Krajowa Polityka Miejska 2023" to kluczowy dokument określający wizję i kierunki rozwoju miast w naszym kraju.  Dokument przyjęty przez Radę Ministrów 20 października 2015 roku (aktualizowany następnie przez Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej) stanowi punkt wyjścia do działań administracji rządowej w zakresie wspierania i wzmacniania zrównoważonego rozwoju miast w Polsce. Adresowany jest do wszystkich miast - niezależnie od wielkości i położenia - oraz ich obszarów funkcjonalnych, wskazując pożądane kierunki rozwoju. Celem strategicznym polityki jest wzmocnienie zdolności miast i miejskich obszarów funkcjonalnych do tworzenia zrównoważonego rozwoju, miejsc pracy i poprawy jakości życia mieszkańców. Dokument odnosi się do 10 głównych tematów, którymi są:

  • rozwój przestrzenny,
  • partycypacja społeczna,
  • demografia,
  • transport i mobilność miejska,
  • niskoemisyjność i efektywność energetyczna,
  • rewitalizacja,
  • polityka inwestycyjna,
  • rozwój gospodarczy,
  • ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu,
  • zarządzanie obszarami miejskimi.

Ustawa o zasadach prowadzenia polityki rozwoju

Najważniejszym aktem prawnym regulującym politykę rozwoju jest w Polsce "Ustawa o zasadach prowadzenia polityki rozwoju" zaś podstawowe kwestie związane z funkcjonowaniem samorządu określa "Ustawa o samorządzie gminnym". 

"Ustawa o zasadach prowadzenia polityki rozwoju" nie tylko definiuje wymagania wobec samej strategii rozwoju gminy ale także określa prawo poszczególnych organów do jej stanowienia. Dlatego na poziomie lokalnym polityka rozwoju prowadzona jest przez samorząd gminny, w przypadku stolicy - przez samorząd warszawski. W listopadzie 2020 roku weszła w życie nowelizacja "Ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju".

Nie nakazuje ona samorządom lokalnym posiadania strategii, jednakże samorządy, które zdecydują się na jej opracowanie, muszą spełnić szereg warunków ustawowych. Wcześniej podstawą merytoryczną do przygotowania strategii były opracowania dotyczące zarządzania strategicznego oraz liczne opinie prawne.

  • Nowelizacja wprost wskazuje, w jaki sposób dokument ma być przygotowany oraz jakie elementy musi zawierać. Daje to możliwość sporządzania przez gminę dokumentu określającego strategię działania w perspektywie średniookresowej, włączenie w prace społeczności lokalnej (konsultacje społeczne) oraz stworzenie podstaw do sprawdzania postępów w realizacji założonych celów. 
  • Strategia musi być spójna ze strategią rozwoju województwa lub strategią rozwoju ponadlokalnego. Istnieje obecnie wymóg uzyskania opinii dotyczącej spójności dokumentu (wydaje go zarząd województwa) z ustaleniami i rekomendacjami określonymi w strategii rozwoju województwa. Celem jest zapewnienie systemowej spójności dokumentów oraz umożliwienie komplementarności działań podejmowanych na różnych poziomach zarządzania.
  • Dodatkowo zmiany dotyczą podejścia do merytorycznego opracowania dokumentu. Diagnozę problemową, stanowiącą jeden z najważniejszych elementów strategii, zastąpiono wnioskami, które wynikają z diagnozy sytuacji społecznej, gospodarczej i przestrzennej. Diagnoza ma być przygotowywana przed przystąpieniem do prac nad dokumentem strategicznym, albo stanowić będzie element tych prac.
  • Wydłużył się termin aktualizacji strategii. Każda modyfikacja dokumentu wymaga przejścia przez procedurę opiniowania, raportowania i konsultacji, co może trwać nawet kilka miesięcy. Jest to istotne w kontekście ubiegania się o środki zewnętrzne. Strategia ma być przygotowana w taki sposób, aby odzwierciedlała rzeczywiste potrzeby samorządu i była wyznacznikiem do realizacji celów wynikających z diagnozy gminy.
  • Przyjęta przez Sejm nowelizacja wprowadziła zmiany, które integrują w dokumentach strategicznych wymiar społeczno-gospodarczy oraz przestrzenny – tzw. model struktury funkcjonalno-przestrzennej województwa. Dotychczasowe plany zagospodarowania przestrzennego województw staną się elementem strategii.
  • Nowelizacja wprowadziła uregulowania umożliwiające przygotowywanie ram strategicznych do ubiegania się o środki z funduszy UE. Strategie rozwoju województw powinny zostać przygotowane lub dostosowane do nowych wymogów w ciągu 5 lat, co umożliwi zakończenie prac nad trwającą obecnie aktualizacją strategii województw pod nowy okres programowania UE 2021-2027. 
  • Na poziomie lokalnym nowelizacja daje możliwość przygotowywania strategii rozwoju gminy lub strategii rozwoju ponadlokalnego - w przypadku dokumentu wspólnego dla kilku gmin. Możliwość przygotowania wspólnej strategii jest odpowiedzią na potrzebę planowania działań rozwojowych wykraczających poza granice administracyjne jednostki terytorialnej. Oba rozwiązania umożliwią przygotowanie dokumentów stanowiących ramy strategiczne dla ubiegania się o środki unijne.
  • Procedurę sporządzenia strategii lokalnej określa uchwałą rada gminy, ma ona ponadto dowolność w zakresie ustalenia zasad, trybu i harmonogramu tworzenia dokumentu. Także uchwałą rady gminy strategia jest przyjmowana.